Opowieść 44. Świątobliwy Rabunek

Nad arkadami gotyckiego narteksu katedry w Bradze, na kamiennych wspornikach osłoniętych baldachimami, ustawione zostały w 1722 roku rzeźby siedmiu postaci. 

Patrząc od lewej strony, są to kolejno:

- święty Gerald, biskup Bragi w latach1096 - 1108

- święty Fruktuoz z Montelios (port. São Frutuos de Montélios), biskup Bragi w latach 656 – 665, znany też jako święty Fruktuoz z Bragi,

- święty Piotr Apostoł,

- Anioł Stróż Portugalii (Santo Anjo da Guarda de Portuga), zwany też Aniołem Pokoju, którego święto przypada na 10 czerwca,

- święty Paweł z Tarsu,

- święty Marcin z Dume, biskup Bragi w latach 562 - 579

- święty Piotr z Rates, uważanego za założyciela i pierwszego biskupa (45 - 60 roku n.e.) Diecezji w Bradze. 

Opowieść o Świątobliwym Rabunku, czyli o Pio Latrocinio, to historia  świętego Frukruoza  z Montelios, biskupie Bragi i o niezwykłych losach jego relikwii. 

Dwa szlaki Camino Portugues wychodzą z Bragi. Jeden  jest końcowym odcinkiem mało uczęszczanej drogi z Salamanki do Ponte de Lima, noszącej nazwę Camino Torres, gdzie łączy się z Camino Portugues Central i drugi - Camino da Geira y Armanteira prowadzaca bezpośrednio do Santiago de Compostela. Prowadzą one śladem świętego Fruktuoza od archikatedry w Bradze do kościoła będącego pod jego wezwaniem w Santiago de Compostela, stojącego poniżej Praza Obradorio i do Kaplicy Relikwii w katedrze świętego Jakuba. 

Kaplica świętego Frukuoza w Real

Po dwóch kilometrach wspólnej drogi obydwa szlaki przechodzą obok barokowego kościoła w parafii Real, o typowej dla Portugalii architekturze, w której białe ściany fasady uzupełniają szare detale kamienne. To kościół świętego Hieronima (São Jeronimo de Real), będący częścią dawnego klasztoru franciszkańskiego ale nie ten obiekt jest motywem dla tej opowieści, tylko znajdujący się obok i połączony z kościołem, niewielki kamienny budynek kaplicy pod wezwaniem świętego Fruktouza - São Frutuoso de Montélios. Pielgrzymi wychodzący z Bragi mijają ten budynek, ale robią to zwykła o świcie i nie zatrzymują wystarczająco długo, aby zrozumieć jego złożoną historię, która towarzyszyć im będzie aż do Santiago de Compostela. 

Kaplica zbudowana została, wraz z klasztorem São Salvador, w połowie VII wieku przez biskupa Bragi o imieniu Fruktuoz,  z przeznaczeniem na swoją kaplicę grobową, nadając jej kształt i strukturę architektoniczną niespotykaną w tym czasie w królestwie Wizygotów. Powstała na planie krzyża greckiego, swoim kształtem i proporcjami zbliżona do podobnych obiektów budowanych na obszarach znajdujących się pod wpływem kultury i sztuki bizantyjskiej, a więc bardzo odległych od Półwyspu Iberyjskiego. Jest to też jedną z niewielu zachowanych budowli przedromańskich w Portugalii, a przez wielu historyków za najstarszą. 

Plan odbudowy i rekonstrukcji kaplicy wykonany na początku XXI wieku. 

Kaplica, którą często porównuje się mauzoleum Galli Placydii w Rawennie, zbudowana jest na planie równoramiennego krzyża greckiego, o zaokrąglonych absydach, z kopułą na centralną częścią oddzieloną od bocznych ramion arkadami złożonymi z trzech podkowiastych łuków opartych na kolumnach z głowicami korynckimi i fryzem na ścianach. 

Fasady boczne zdobią ślepe arkady, naprzemiennie z kątowymi i podwójnymi zaokrąglonymi fryzami, które powtarzają się w kopule wieży i przecięte są małymi okrągłymi oknami.  

Zachodnia fasada, z portykiem łukowym, była głównym wejściem i po budowie koscioła stojacego obok, do wnętrza kaplicy wejście jest z jego nawy. 

Kościół świętego Jeronima, nawa główna. Po lewej stronie łukowy portal do kaplicy świętego Fruktuoza

W 66 roku zmarł w opinii świętości biskup Fruktuozo, czczony jako nieskazitelny i sprawiedliwy i został pochowany w kamiennym sarkofagu wstawionym do zewnętrznego arcosolium w północnej ścianie wschodniej absydy, by wierni i pielgrzymi mogli przez całą dobę modlić się przy jego grobie.  

Święty Waleriusz (San Valerio), żyjący  w tym czasie mnich-pustelnik, w napisanej hagiografii podaje, że święty Fruktuozo, czując zbliżającą się śmierć, poświęcił się pracy dniem i nocą przy budowie kaplicy, aby nie pozostała niedokończona w dniu zmierzchu jego ziemskiego życia. Po ukończeniu pracy, pod koniec swojej ostatniej mowy, poprosił o zabranie go do kaplicy. Wśród łez i płaczu, bracia spełnili jego ostatnią wolę. Nigdy więcej nie opuścił kaplicy: położył się krzyżem na posadzce i pozostał tam przed świętym ołtarzem aż do ostatniego tchnienia.

Grób tego świętego natychmiast stał się celem pielgrzymek i jak pisze jego biograf:

„Niewątpliwie przy jego grobie nie tylko chorzy zostają uzdrowieni, ale także wypędzane są demony, a ktokolwiek w smutku błaga o jego potężną pomoc, natychmiast otrzymuje od Pana pełny owoc swoich modlitw”.

Jednak koleje losu sprawiły, że ostatnia wola świętego Frutuoso nie została uszanowana .

Przejście od panowania Wizygotów w Bradze i do muzułmańskiego podboju Półwyspu Iberyjskiego było bardzo niejasne, reprezentując okres upadku miasta. Maurowie na krótko zdobyli Bragę w latach 714–716, ale zostali odparci przez siły chrześcijańskie pod wodzą Alfonsa I Asturii w 741 roku, a  po podpisaniu w 884 roku układu pokojowego między królem Asturii Alfonsem III i emirem Cordoby Mahamadem 1, ustalona została granica i Braga pozostała pod władzą chrześcijan. Szczęśliwie w czasie wielokrotnych walk kaplica przetrwała i sarkofag z ciałem świętego Fructoso nie został zbezczeszczony.

Świątobliwy Rabunek

Nie tylko architektura tej kaplicy, odrestaurowanej bardzo pieczołowicie w ostatnich latach, może wzbudzić większe zainteresowanie, ale także żywot świętego Fruktuoza i  pośmiertne losy jej twórcy, którego doczesne szczątki, nie zniszczone przez muzułmanów, nie zaznały spokojnego spoczynku, a jego kult, na wiele stuleci związał się z Santiago de Compostela i katedrą świętego Jakuba.

Sprawcą tego był żyjący na przełomie XI i XII wieku biskup Composteli Diego Gelmirez, dokonując aktu  "Pio Latrocinio", czyli Świątobliwego Rabunku, podczas wizyty u biskupa Bragi w 1102 roku. Mimo panującej konkurencji i sporów terytorialnych między diecezjami, biskup Gerald przyjął go serdecznie, nie wiedząc co go czeka. Bez pośpiechu, ale i bez zatrzymywania się, Gelmírez wraz z towarzyszącą mu świtą odwiedził kilku kościołów w Bradze, aby odprawić mszę, a pod osłoną ciemności, bez wiedzy wiernych i biskupa, otworzył znajdujące się w nich sarkofagi i zabrał znajdujące się w nich relikwie świętych.

Po kilku dniach grupa opuściła ziemie Bragi, ale kradzież została już wykryta, więc Gelmirez powierzył relikwie jednemu ze swoich towarzyszy, aby schował bezpiecznie w Tui, podczas gdy on sam kontynuował spokojną podróż do Composteli, nie wzbudzając podejrzeń. Po pewnym czasie zabrał ukryte relikwie i wysłał posłańców do Santiago de Compostela z wiadomością o rychłym przybyciu świętych i przygotowaniu uroczyste i godnego ich przyjęcia, co nastąpiło 19 grudnia 1102 roku i relikwie świętego Fruktuoza, świętego Sylwestra i świętego Kukufasa umieścił w katedrze, a świętej Zuzanny w kościele wybudowanym  na wzgórzu Alemeda.

Papież Paschalis II nakazał zwrot świętych szczątków, ale w tym czasie biskup Composteli był już na tyle silny politycznie i materialnie, że mógł zignorować to polecenie. W okresie średniowiecza relikwie świętych decydowały o znaczeniu katolickich sanktuariów i ilości nawiedzających je pielgrzymów. Doskonale o tym wiedział biskup Composteli i różnymi sposobami starał się zgromadzić ich wielka kolekcję doczesnych szczątków świętych.

Dokonany akt "Pio Latrocinio" Gelmirez opisał w księdze „Historia Compostelana”:

„Postanowiliśmy sprowadzić do Composteli drogocenne ciała świętych, którym nie oddaje się tu [w Bradze] czci. Ale trzeba będzie to zrobić potajemnie, aby mieszkańcy tej ziemi [...] nie wzniecili przeciwko nam nagłego buntu i abyśmy nie musieli żałować, że podjęliśmy daremną próbę tego, na co się odważyliśmy”.

Relikwie świętego Fruktouza wzbogaciły kolekcję katedralną, i umieszczone zostały w kaplicy jemu poświęconej w wybudowanej w pierwszej połowie XII wieku trzeciej z kolei katedrze świętego Jakuba. Po około trzystu latach, wraz z rozpoczętą barokową przebudową katedry, zostały przeniesione do nowoutworzonej Kaplicy Relikwii i Panteonu Królewskiego, gdzie spoczęły wśród blisko 70 relikwii, zgromadzonych od 899 roku, kiedy Alfons III wysłał kilka na konsekrację wybudowanej drugiej katedry. 

Kaplica świętego Fruktuoza była też kościołem parafialnym i przebudowa katedry spowodowała jej przeniesienie do wybudowanego w XVIII wieku w tym celu, poniżej Praza Obradorio, dużego kościoła pod wezwaniem San Fructuoso. Relikwie pozostały jednak w katedrze, mimo że przez  cały czas arcybiskup Bragi i mieszkańcy tego miasta dopominali się zwrotu zabranych relikwii, jak nakazał to papież Paschalis II w 1103 roku.  

Stało się to dopiero w 30 października 1966 roku, kiedy relikwie uroczyście zostały wprowadzone do katedry w Bradze. Nie można  było ich jednak złożyć w kaplicy świętego Fruktouza znajdującej się w wiosce Real, noszącej w średniowieczu nazwę Montélios, zgodnie z jego przedśmiertną wolą, bo nieużytkowana przez lata zamieniła się w ruinę. 

Po kilku miesiącach przygotowań relikwie w szklanym relikwiarzu umieszczone zostały w sąsiadującym z kaplicą kościele świętego Hieronima, o czym informuje umieszczona na bocznej ścianie tablica:

EM 16 4-1967 FORAM TRANSLADADOS SOLENEMENTE PARA ESTA IGREJA POR ORDEM S. EXCELÊNCIA REV.MA O SENHOR ARCEBISPO PRIMAZ D. FRANCOSCO MARIA DA SILVA, AS RELIQUIAS DE S. FRUTOUSO, QUE HAVIAM SIDO LEVADAS POD D. DIEGO GELMIRES EM 1102 PARA COMPOSTELA E RESTITUIDAS EM PERTE, A SE DE BRAGA EM 30-10-1966

„16 kwietnia 1967 roku uroczyste przeniesienie grobów do tego kościoła nastąpiło na polecenie Jego Ekscelencji Najczcigodniejszego Arcybiskupa Prymasa D. Franco Marii da Silvy. Relikwie św. Frutoza, które D. Diego Gelmires przewiózł w 1102 r. do Composteli i powróciły do Portugalii, do biskupstwa w Bradze 30 października 1966 roku” 

Wielka pośmiertna wędrówka świętego Fruktuoza dobiegła końca dopiero 18 października 2025 roku, kiedy zakończona został odbudowa kapicy świętego Fruktuoza i odbyła się wielka uroczystość przeniesieniem do niej relikwii na swoje ostateczne miejsce w ścianie bocznej wschodniej absydy, do której wstawiona została tez figura świętego Fruktuoza. 

Święty Fruktuoz

Hagiografie wymieniają dwóch świętych o tym imieniu:

- święty Fruktuoz z Tarragony, męczennik z II/III wieku,

- święty Fruktuoz z Bragi, biskup żyjący w VII wieku.

Święty Fruktuoz z Bragi, znany też jako Święty Fruktuozus z Bragi, w Portugali São Frutuos de Montélios, São Frutuos de Braga, São Frutuos de Dume, w Hiszpanii San Fructouso de Braga. Imię świętego pochodzi od łacińskiego przymiotnika fructuosus, który oznacza pożyteczny, urodzajny. 

Urodził się na początku VII wieku, w gockiej rodziny szlacheckiej, prawdopodobnie w regionie El Bierzo, Fue un monje y obispo godo del siglo VII, venerado como santo . Po smierci rodziców rozdał majatek i został pustelnikiem w rejonie Campoudo, W slad za nim przybyło wielu innych pustelników i dolina zaludniła sie. Załozył klasztor Campudo, który był rodzajem wsi pustelników. Una vez organizado el monasterio de Compludo, al que los grandes señores ofrecían constantemente donaciones, el Santo decidió regresar a la vida cenobítica y solitaria, y así buscó un nuevo lugar, aún más agreste e inaccesible en una cueva del monte Aquiana (o la Guiana) en el valle del Oza ; hoy cerca de ella, está el Monasterio de San Pedro de Montes y hasta hace un siglo han vivido en él monjes herederos de la fundación fructuosiana. Po zorganizowanej klasztoru Compludo znalazł nowe miejsce, bardziej niedostępne w jaskini na górze Aquiana w dolinie Oza, gdzie  obecnie w poblizu jest klasztor San Pedro de Montes  i mieszkali tam potomkowie założycieli fructuosiana mnichów. Hasta el nuevo retiro le siguieron admiradores y discípulos y le obligaron al poco tiempo a levantar un nuevo monasterio: el llamado Rupianense . Tłum eremitów, który podążył za nim zmusił go do budowy nowego klasztoru zwanego Rupianense. Hasta que un día, desde Compludo, los monjes de la primera fundación fueron a por el Santo y le hicieron regresar. Fruktuoz uciekł znowu, i osiadł w Sierra de Aguiar, gdzie założył klasztor San Felix de Visonia. Napisał reguły życia monastycznego: Reguła klasztoru w Alcala (Regula Complutensis) oraz Reguła życia wspólnego (Regula Communis). Sława jego spowodowała, że został mianowany arcybiskupem Bragi i Metropolitą Galicji. Jego ostatnią fundacją wydaje się być klasztor Montelios, w pobliżu Bragi, gdzie jego ciało zostało złożone po śmierci w 665 roku. W 1102 roku arcybiskup Composteli, Gelmírez przeniósł je do Santiago de Compopstela. Relikwie świętego Frktuoza powróciły do Bragi w 1966 roku.