42. Pierwszy biskup Bragi

Miejscowość São Pedro de Rates to ważne miejsce na portugalskiej drodze do Santiago de Compostela, a jej nazwa wywodzi się od imienia świętego Piotra z Rates, który w tym miejscu zginął męczeńską śmiercią około 60 roku naszej ery. Jego postać, stojąca na niewielkim cokole, wita pielgrzymów wchodzących trasą Camino Portugues Central do tej miejscowości i zaprasza by odwiedzić jego kościół znajdujący się w odległości kilku minut od szlaku. 

São Pedro de Rates, pomnik świętego Piotra z Rates

Był pierwszym biskupem Bragi, wyświęconym przez samego Jakuba Starszego Apostoła. Historia, a raczej legenda o nim jest bardzo zbliżona do dziejów świętego Jakuba. Obydwaj głosili Słowo Boże w wielu miejscach na Półwyspie Iberyjskim, nawracali pogan, a niektórych wyświęcali na mężów apostolskich. Obaj zginęli przez ścięcie mieczem, chociaż w różnych miejscach, a potem o nich zapomniano. 800 lat później ich doczesne szczątki zostały odnalezione za wskazaniem niebiańskiego światła, chociaż też innych miejscach. Ciało biskupa Piotra odnalazł pustelnik o imieniu Felix, w miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się wczesnoromański kościół pod wezwaniem świętego Piotra z Rates, w parafii Rates w gminie Póvoa de Varzim, będący pozostałością dawnego  klasztoru benedyktyńskiego, powstałego w XI wieku w wyniku darowizny dokonanej przez hrabiego Henryka i Donę Teresę, władców hrabstwa Portugalii, na rzecz klasztoru La Charité sur Loire w Auxerre we Francji. 

São Pedro de Rates, kościół pod wezwaniem świętego Piotra z Rates

São Pedro de Rates, wnętrze kościóła, na filarze po lewej stronie figura świętego Piotra z Rates

São Pedro de Rates, Centrum Muzealne Rates, figura pierwszego króla Portugalii Alfonso Henriques, syna hrabiego Henryka, fundatora kościoła i najstarsza zachowana figura świętego Piotra z Rates

Nie zachowały się żadne dokumenty potwierdzające wydarzenia jakie miały miejsce w I wieku naszej ery, bo chyba nikt ich wtedy nie opisywał, a w tym czasie funkcja biskupa nie byłą jeszcze instytucjonalna, tylko misyjna i przywódcza w powstającej grupie chrześcijan. Pierwszym dokumentem wspominającym Piotra z Bragi, jako uczniu świętego Jakuba, był powstały pod koniec średniowiecza, zbiór modlitw o nazwie Breviarium Bracarense (Brewiarz z Bragi), dający początek lokalnemu rytowi liturgicznemu - rito bracarense, utrzymywanemu do dzisiejszych czasów.

Tworząca się przez wieki tradycja i legenda o świętym Piotrze z Rates została spisana w II połowie XVII wieku przez  dziekana i historyka Gabriela Pascual y Orbaneja w dziele „Życie świętego Indalecio i Almeria zilustrowane w jej starożytności, pochodzeniu i wielkości”, w którym znajdują się też hagiografie innych uczniów świętego Jakuba, nawróconych na Półwyspie Iberyjskim, nazwanych w tradycji mozarabskiej Siedmioma Mężami Apostolskimi.  

Kiedy Święty Apostoł Santiago przybył ze swymi towarzyszami na brzeg rzeki Douro, wspiął się na Monte Ilipulitano, nazwane później Sacro Monte,  a dzsiaj Monte de São Félix i wskrzesił tam człowieka, który nazywał się Samuel i był jednym z plemienia żydowskiego wypędzonych 700 lat wcześniej przez Nebuconodosora i osiadłych w tej ziemi. Ochrzcił go i nadał imię Pedro, ku pamięci Głowy Kościoła, aby głosił chwałę Chrystusa. Został też wyświęcony na pierwszego biskupa Bracara Augusta, dzisiejszego miasta Braga. 

biskup Bragi święty Piotr z Rates, obraz z Galerii Sztuki Arcybiskupstwa Bragi

Po przybyciu do Bragi zastał społeczeństwo głęboko zakorzenione w praktykach pogańskich. Zadanie nawrócenia serc i umysłów wymagało czegoś więcej niż tylko słów; Domagał się świadectwa życia odzwierciedlającego radykalizm Ewangelii. Z gorliwą wiarą poświęcił się głoszeniu, napotykając opór lokalnych tradycji. Święty Piotr nie tylko nauczał nowo nawróconych, ale także organizował wspólnoty chrześcijańskie w całej Galacei, aż do Finis Terae, zakładając kościoły i ustanawiając sakramenty będące filarami życia chrześcijańskiego. Utworzył też biskupstwo w Tui, starożytnym Castellum Tude i na pierwszego biskupa tej diecezji wyświecił Epistacjusza, znanego jako San Epistacio, którego wizerunek znajduje się nad romańskim bocznym portalem katedry w Tui. 

Tui katedra, nad bocznym portalem figura San Episatcio, pierwszego biskupa Tui

San Pedro de Rates  był biskupem Bragi przez 15 lat, aż do swojej męczeńskiej śmierci w 60 roku naszej ery.

Opowiada się, że uratował młodą pogańską księżniczkę przed śmiertelną chorobą, a ona, przechodząc na chrześcijaństwo, złożyła ślub czystości. Wściekły z tego powodu ojciec rozkazał zabić biskupa. W wiosce Casal, jak głosi tutejsza legenda, do dzisiaj znajduje się źródło, przy którym  święty Piotr z Ratesk klęczał i pił wodę, kiedy znaleźli go podążający z Bragi żołnierze. Został ciężko ranny i śmierć znalazł dopiero pare kilometrów dalej w stojącej w pustym polu małej kapliczce, tam gdzie dzisiaj stoi kościół po wezwaniem jego imienia w wiosce Sao Pedro de Rates. Żołnierze kapliczkę zburzyli, kamieniami z niej przykryli jego ciało, a lata później, być może ze strachu przed prześladowaniami, o tym miejscu zapomniano.

Wiele lat później, bo dopiero w IX wieku, ciała Piotra odkrył pustelnik o imieniu Felix, który wcześniej był rybakiem z Villa Mendo, starożytnej rzymskiej willi, która istniała do wczesnych lat Królestwa Portugalii, i odkryta ponownie w XX wieku pod nabrzeżnymi wydmami w Póvoa de Varzim. Felix opuścił dom i osiadł na najwyższym wzgórzu w okolicy, znanym dziś jako Monte São Félix. Wielokrotnie obserwował stamtąd tajemnicze światło w oddali, w dolinie poniżej wzgórza. 

Monte de São Félix, widok z Laudos (Póvoa de Varzim)

Monte de São Félix, widok w kierunku São Pedro de Rates

Pewnego dnia poszedł w jego kierunku i w miejscu nazywanym Rates natrafił na ciało przysypane kamieniami dawnej budowli. Znał opowieść o świętym Piotrze, więc był pewien, że odnalazł jego doczesne szczątki.  

Grób świętego Piotra z Rates, bo tak zaczęto nazywać świętego męczennika, stał się szybko miejscem kultu, przyciągającym pielgrzymów, którzy chcieli nie tylko uczcić jego pamięć, ale także znaleźć w tym miejscu boską pomoc i inspirację do własnego życia. Zbudowany został w tym miejscu duży kościół, do którego wykorzystano kamienie z pierwszej, starożytnej kaplicy i umieszczono w nim relikwie świętego, a w XI wieku benedyktyni wybudowali klasztor. Relikwie świętego Piotra z Rates, umieszczone w kamiennym sarkofagu, znajdowały się tutaj do 1552 roku, kiedy po ustanowieniu go patronem diecezji, przeniesiono je do katedry w Bradze, która od tego czasu stała się głównym miejscem jego kultu, dla którego przeznaczono specjalną kaplicę pod jego wezwaniem. 

W XVII wieku narodził się ruch bollandystów, którego celem było usunięcie z kultu świętych o wątpliwej egzystencji i stopniowo zyskiwał poparcie hierarchów kościelnych. W 1920 roku, podczas reformy średniowiecznego Brewiarza z Bragi,  usunięto święto liturgiczne świętego Piotra z Rates z kalendarza diecezjalnego. 15 maja 1985 roku, po długich debatach i sporach, decyzją arcybiskupa Bragi został on ostatecznie zdegradowany z tytułu patrona archidiecezji Braga. Jego miejsce zajął święty Marcin z Dume, którego żywot był potwierdzony dokumentami historycznymi, a patronem parafii Sao Pedro de Rates ustanowiono świętego Piotra Apostoła.

Arcybiskup prymas D. Eurico Nogueira oparł swoją decyzję na rozprawie doktorskiej Avelino Costy, przedstawionej na Uniwersytecie w Coimbrze 16 grudnia 1960 roku, pod tytułem „Biskup D. Pedro i organizacja diecezji Bragi”. Po jej lekturze doszedł do wniosku, że postać świętego Piotra z Rates jest tylko legendą i nie ma żadnej przesłanki, czy w ogóle istniał, więc lepiej go odsunąć na bok i ustanowić patronem diecezji osobę, o której wiadomo, że istniała historycznie, wskazując na  świętego Marcina z Dume, który był arcybiskupem Bragi w drugiej połowie VI wieku.

Rates jednak nie przestało obchodzić święta swojego patrona świętego Piotra z Rates, a proboszcz parafii Manuel Sá Ribeiro tak skomentował decyzję arcybiskupa: 

„Robimy to święto w kościele wspólnie ze świętą Lausperene, która pochodzi z niepamiętnych czasów. 25 kwietnia organizujemy ceremonię otwarcia, starając się nadać jej powagę uroczystości, a 26 kwietnia przerywamy adoracje i odprawiamy mszę świętą ku czci patrona. W przeszłości był to dzień święty nakazany w całej rozległej diecezji. Powstały tradycje, które wciąż się utrzymują – że nikt nie odważył się pracować w Dzień Świętego Piotra w Rates, nie wystawiano kur, by nie znosiły jaj, nie można było upiec chleba, a jeśli ktoś odważył się cokolwiek robić na polu, to szczury i inne zwierzęta wszystko zniszczyły – innymi słowy, nawet nie myśl o pracy. Mówiono, że Święty Piotr jest mściwy, ale oczywiście były to legendy krążące wśród ludzi. Dzisiaj staram się zachęcić parafian, wszystkich tu obecnych, jeśli to możliwe, do obchodzenia Dnia Świętego. I celebrujemy Eucharystię tak, jakby to była niedziela, z Chwałą na Wysokości, Credo i trzema czytaniami. Staramy się nadać priorytet świętemu patronowi. Prawo do odpoczynku i oddawania czci świętemu poprzez uczestnictwo we Mszy Świętej. Ostatecznie chodzi o dziękczynienie Temu, który obdarzył nas tym odpoczynkiem”.

São Pedro de Rates, figura świętego Piotra z Rates we wnętrzu kościoła

Nowy, od 2021 roku, arcybiskup Bragi D. José Cordeiro, który wcześniej, będąc biskupem diecezji Braganca-Miranda, był oponentem usunięcia kultu niektórych świętych, w ramach prowadzonej aktualizacji Kultu Świętych, wysłał do Rzymu listę kilku świętych w swojej diecezji, których hagiografia nie ma historycznego udokumentowania, tylko wielowiekową mocno zakorzenioną tradycję. Stolica Apostolska przeanalizowała ten dokument i zatwierdziła powrót ich do listy świętych, w tym również świętego Piotra z Rates, uzasadniając, że skoro był patronem przez setki lat, to teraz przypisujemy mu tytuł drugorzędnego patrona archidiecezji Bragi. 

Kiedy biskup José to publicznie potwierdził, proboszcz parafii São Pedro de Rates nie ukrywał wzruszenia: „napawa mnie pewną „radością”, ponieważ został on w pewnym sensie zrehabilitowany. Nie jest głównym patronem, ale to nie problem, ponieważ – jak teraz twierdzę – główną patronką diecezji od dawna jest Święta Maria, której figura znajduje się w katedrze w Bradze. Ludzie nazywają ją Matką Bożą od Mleka, ale jest ona Świętą Marią, Matką Bożą, Królową Wszystkich Świętych. Drugą będzie święty Marcin z Dume, a trzecią święty Piotr z Rates. Mam tylko nadzieję, że odpowiednie modlitwy zostaną umieszczone w małej książeczce świętych, skoro Stolica Apostolska to zaakceptowała. Jeszcze nie, ale spodziewam się, że mszał z lekcjonarzem nowych świętych z Bragi, zatwierdzony przez Stolicę Apostolską, wkrótce się pojawi. Teraz chodzi o kontynuowanie kultu”.

23 czerwca w Bradze i 7 lipca 2023 roku  w São Pedro de Rates zaprezentowano książkę "W obronie kultu św. Piotra z Rates – rozprawa D. Frei Inácio de São Caetano", wyjaśniająca powody, które doprowadziły do wymazania kultu św. Piotra z Rates, a teraz także jego powrotu, a także znaczenie świętego Piotra z Rates dla diecezji Braga.

Jest wiele miejsc upamiętniających świętego Piotra z Rates, gdzie tradycja i kult tego świętego jest nadal żywa. Miejscowość São Pedro de Rates jest głównym miejscem jego kultu, a w dzień jego święta 26 czerwca nikt z mieszkańców nie pracuje i podobno nawet kury nie znoszą w ten dzień jajek. Święty Piotr z Rates często  proszony jest o wstawiennictwo i łaski, przez kobiety z niepłodnością. Tradycja mówi, że przy starożytnym źródle, noszącego imię Fonte São Pedro de Rates, można było uzyskać uzdrowienie, spełniając następujący rytuał: w dniu jego święta kobieta powinna usiąść na perforowanym kamieniu, który tam do niedawna istniał, gorliwie się modlić, pamiętając jednak, że święty ma reputację mściwego wobec tych, którzy nie dotrzymują złożonych obietnic. 

São Pedro de Rates, Fonte São Pedro de Rates

 

Fonte São Pedro de Rates, zdjęcie z początku XX wieku

Prawdopodobnie z obawy przed tym wiele kobiet w będących już ciąży szczególnie uroczyście obchodzi dzień świętego. 

W wiosce Casal, w parafii Balazar, położonej kilka kilometrów od Rates jest drugie źródło wody nazwane również Fonte São Pedro de Rates, o którym na początku XVIII wieku wspomina ojciec Carvalho da Costa: „ W wiosce Casal znajduje się źródło, przy którym klęczał i pił święty Piotr z Rates, gdy tyrani z Bragi ruszyli za nim, by go zabić. Bóg chciał, żeby go nie widzieli, gdyż był na widoku. Mówią, że dwa małe wgłębienia w źródle pochodzą od jego świętych kolan. Wielu chorych przychodzi do tego źródła i po wypiciu z niego wraca do zdrowia”.

W dokumentach parafialnych z 1736 roku źródło jest opisane w następujący sposób:

„Mieszkańcy piją ze źródła, które nazywają „Święty Piotr z Rates” : znajduje się tu kamień z odciśniętym śladem stopy, który, jak twierdzą, należy do świętego, od którego źródło wzięło swoją nazwę. Po usunięciu kamienia pewnego razu, jak twierdzą, wyschło ono całkowicie i nie dawało  już wody, dopóki nie został ponownie włożony. Ludzie mają wielkie zaufanie do tej wody i twierdzą, że jej picie leczy dolegliwości, czego doświadczyli wielokrotnie.”

W tym czasie w kościele świętej Eulalii w Balazar znajdował się uprzywilejowany ołtarz poświęcony świętemu, ale po przeniesieniu doczesnych szczątków błogosławionej Aleksandryny Marii da Costa,  kiedy powstałe  Sanktuarium eucharystyczne Alexandriny de Balazar, beatyfikowanej przez papieża Jana Pawła II 25 kwietnia 2004 roku, prezbiterium przeszło gruntowną przebudowę. Usunięto wszystkie ołtarze, w tym również wizerunki świętego Piotra z Rates. 

Wizerunek świętego Piotra z Rates zachował się w katedrze w Bradze, nad głównym portalem wejściowym. Jest nią rzeźba postaci pierwszej od prawej strony. 

Braga katedra, nad arkadami narteksu figury świętych.  

Prawa strona portalu narteksu. Od lewej strony: Anioł Stróż, święty Paweł, swięty Maricin z Dume, święty Piotr z Rates

Do niedawna święty miał jeszcze swoją kaplicę wewnątrz katedry, w której złożony był sarkofag z jego relikwiami i w której znajdował się ołtarz z jego wizerunkiem. Po koniec XX wieku z ołtarza usunięta została rzeźba przedstawiająca świętego Piotra z Rates, a w jego miejsce ustawiono figurę Matki Bożej Sameiro. Zachowały się na ścianach XVII wieczne płytki azulejos, przedstawiające sceny z życia świętego Piotra de Rates oraz ze sceną modlących się przy sarkofagu z jego relikwiami.

Braga katedra, kaplica Matki Bozej Sameiro, dawna kaplica pod wezwaniem świętego Piotra z Rates

Braga katedra, sarkofag z relikwiami świętego Piotra z Rates

Płytki azulejos z przedstawieniami świętego Piotra z Rates i świętego Jakuba starszego Apostoła znajdują się też w kościele Nossa Sehora da Conceicao w mieście Castro Verde znajdującym się na południu Portugalii, na początkowej części Camino Portugues Central. 

Castro Verde, kościół Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia, prezbiterium

Castro Verde, kościół Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia, ściana prezbiterium ze scenami wskrzeszenia i powołania na biskupa świętego Piotra z Rates 

W mieście Vila Nova de Cerveira, leżącym przy Camino Portugues prowadzącycm z Caminha do Valanca, przy Rua Sao Pedro de Rates, na prywatnej posesji jest kaplica pod wezwaniem świętego Piotra z Rates. 

Vila Nova de Cerveira, kaplica Sao Pedro de Rates

Zrekontruowana, czy tez odbudowana  została w 1946 roku  przez rodzinę właścicieli, któej herb zanduje się nad wejściem. U góry, na frontonie, umieszczone zostały artefakty świętego: mitra, pastorał i biskupi krzyż procesyjny, będące symbolem godnosci i władzy biskupiej. Wewnątrz w ołtarzu umieszczona jest figura patrona kaplicy - świetego Piotra z Rates. 

Vila Nova de Cerveira, kaplica Sao Pedro de Rates, atrybuty biskupie świętego Piotra z Rates

Vila Nova de Cerveira, kaplica Sao Pedro de Rates, figura świętego Piotra z Rates w ołtarzu