48. Camisola Poveira

Camisola Peoveira, w tłumaczeniu Koszulka Póvoa, ale jest to faktycznie sweter lub pulower wykonany ręcznie z grubej białej wełny, zdobiony haftami krzyżykowymi w kolorze czerwonym lub czarnym, przedstawiającym symbole morskie oraz symbole runiczne „siglas poveiras”.  W 2021 roku Rada Gminy Póvoa de Varzim ustanowiła 8 grudnia Dniem „Camisola Poveira” czyli Swetra z Póvoa 

i zainaugurowała działalność Centrum Interpretacji i Szkolenia Camisola Poveira, przestrzeni, w której można dowiedzieć się więcej o historii tego kultowego elementu lokalnej tożsamości, a także wziąć udział w cyklicznych warsztatach kreatywnego tkania na drutach i haftowania ściegiem krzyżykowym. 

 

Rok później sweter z Póvoa  oficjalnie stała się produktem certyfikowanym ze znakiem Chronionego Oznaczenia Geograficznego. 

W Póvoa de Varzim historia tego ubioru sięga XVIII wieku, od kiedy rybacy nosili swetry ręcznie wykonane z lokalnej wełny i zdobione prostymi motywami inspirowanymi naturą, a najstarsze zachowane przedstawienia tego swetra pochodzą z wizerunków namalowanych na wotach w Sanktuarium Matki Bożej Opactwa w Amares. 

Był on prawdopodobnie raczej strojem świątecznym, chociaż na Muro do Azulejos na jednym z obrazów pokazano mężczyznę w tym swetrze przy pracy w domu, ponieważ na obowiązkowo wykonywanych fotografiach do rejestracji w Kapitanii, utworzonej w 1885 roku, bardzo niewielu rybaków pojawiło się w swetrach Póvoa, a w momencie robienia zdjęcia mieli na sobie ubrania robocze, które nosili w ciągu tygodnia. Można zatem wnioskować, swetry te nie były używane na co dzień w pracy.

Swetry mogły być pierwotnie białe, wełny owczej  z Serra da Estrela, sprzedawanej w grubych motkach i znanej jako wełna „Poveira”, wyłącznie w Azurara, małej wiosce, niedaleko Vila do Conde, a dopiero potem pojawiły się hafty wykonywane przez kobiety z Póvoa de Varzim, wykonane haftem krzyżykowym w kolorze czerwonym i czarnym, inspirowane tradycyjnymi ozdobnymi wzorami regionu Minho,  stopniowo wzbogacane motywami morskimi, herbem Póvoa de Varzim, a także symbolami rodowymi - Siglas Poveiras, a już pod koniec XIX wieku imieniem, co było dedykacją skierowaną do konkretnej osoby. Nie da się jednoznacznie określić daty tej zmiany, ale prawdopodobnie wiąże się ona z coraz większą znajomością czytania i pisania, oraz z funkcją stroju ratownika kąpielowego, którego funkcję wielu rybaków podejmowało latem dla zapewnienia bezpieczeństwa turystom którzy pod koniec XIX wieku zaczęli licznie przybywać do Póvoa de Varzim i własnych dochodów w okresie bezpołowowym. 

Tradycję noszenia tego swetra przerwała tragedia 27 lutego 1892 roku, kiedy 105 rybaków z Póvoa de Varzim straciło życie na morzu podczas gwałtownego sztormu. Z rozkazu królowej Amelii powstał Instytut Pomocy Rozbitkom (ISN), a jako symbol ogólnokrajowej żałoby tradycyjne do tej pory białe stroje zostały na kilka lat zakazane. 

Z początkiem XX wieku zaczeły pojawiać się fotografie rybaków z Póvoa de Varzim ubranych w tradycyjne stroje. W 1913 roku wykonane zostało najbardziej reprezentatywne zdjęcie José da Silva Braga, rybaka nazywanego Tio Piroqueiro (Wujek Piroqueiro), ubranego w ten sweter i wystawione w Foto Neta na Largo do Café Chinês, w miejscu często odwiedzanym przez turystów i kuracjuszy, wzbudzając podziw i ciekawość. 

Jego wizerunek stał się inspiracją dla innych fotografów, malarzy i projektantów mody, ale dopiero w 1936 roku etnograf António Santos Graça, zakładając Zespół Folklorystyczny Rancho Poveiro, przywrócił ten efektowny i oryginalny sweter, tworząc z niego symbol tutejszej społeczności rybackiej. 

W 1940 roku na wystawie „Świat Portugalski” w Lizbonie mężczyzna z Póvoa de Varzim reprezentował tutejszych rybaków, ich tradycje i kulturę. Miał na sobie stary model "Camisola Poveira", jeszcze z haftowanymi motywami Minho, któe można zauważyż też na innych reginalnych pamiątkach z Północnej Portugalii, na przykład na słynnym Kogucie z Barcelos. 

Dwa lata później, w 1942 roku, Leitão de Barrosa nakręcił film „Ala-Arriba”, w którym przedstawił życie rybaków w Póvoa de Varzim i zdobył nagrodę na Festiwalu Filmowym w Wenecji, tym samym stając się również ambasadorem „Camisola Poveira” poza granicami Portugalii. Sweter osiągnął szczyt popularności na początku drugiej połowy XX wieku, 

a w 1968 roku księżna Grace z Monako sfotografowana została w swetrze Poveira, przyczyniając się do wzrostu jego prestiżu i światowego uznania dla tej marki. 

Od lat 80. XX wieku zmieniające się trendy w modzie doprowadziły do spadku popytu i upadku tej lokalnej działalności, która przez kilka dekad napędzała tutejszy handel i zapewniała byt wielu rodzinom. Swetry z Póvoa de Varzim pozostały jedynie w kilku lokalnych sklepach i stopniowo ograniczała się do przedstawicieli „turystyki nostalgicznej”, głównie emigrantów z Póvoa de Varzim, którzy zabierali go ze sobą do swoich przybranych ojczyzn.

Świadome zagrożenia tego dziedzictwa kulturowego, władze gminy Póvoa de Varzim podjęły szereg inicjatyw mających na celu przywrócenie i ożywienie tego wyjątkowego dziedzictwa. Rozpoczęły się prace dokumentacyjne, historyczne i etnograficzne, niezbędne do nadania swetrowi indywidulnej i certyfikowanej nazwy „Camisola Poveira”.

Opracowanych zostało szereg norm, aby wykonywanie odbywało się w taki sam sposób, jak 150 lat temu. Określono, że wełna może pochodzić wyłącznie z regionu Serra da Estrela, sweter musi być robiony na drutach przez kobiety w wiosce Azurara, położonej na południe od Vila do Conde, a następnie haftowany ręcznie, motywami w kolorze czerwonym lub czarnym, zgodne z historycznymi wzorami, wykonany wyłącznie w Póvoa de Varzim przez akredytowanych rzemieślników, pod warunkiem przestrzegania opracowanej wcześniej specyfikacji. Jego projekt łączyć ma prostotę gładkiej dzianiny z płaską strukturą, raglanowymi rękawami i dekoltem zapinanym na drobne sploty. Haftowane zdobienia na klatce piersiowej, rękawach i dekolcie mają dodawać mu wyrazistości, nie umniejszając jednocześnie jego prostoty. Do każdego egzemplarza ma być dołączany numerowany certyfikat autentyczności, identyfikujący osobę, która go wykonała. 

Światowa kariera tego swetra rozpoczęła się dopiero na początku 2021 roku, od wydarzenia, które na początku nie miało nic wspólnego z Portugalią i Póvoa de Varzim.  Amerykańska milionerka i projektantka Tory Burch, właścicielka firmy o tej samie nazwie, założonej w 2004 roku, wystawiła na sprzedaż sweter, identyczny jak Camisola Poveira, za 695 dolarów, dziesięciokrotnie wyższą cenę niż w Portugalii, opisując go jako własny projekt wzorowany na motywach meksykańskich Baja. Kiedy informację o tym przekazali mieszkający w USA dawni emigranci z Portugalii, że to nie w Meksyku, a Póvoa de Varzim używa się takich wzorów, gazeta Público podała o tym obszerną informację i media społeczne zawrzały. Władze gminy, które w tym czasie zaczęły już przygotowywać certyfikat dla swetra z Póvoa, głośno zaprotestowały i chociaż projktantka przyznała się do błędu i usunęła produkt ze swoich platform sprzedażowych, państwo portugalskie wniosło pozew przeciwko projektantce do sądów amerykańskich, domagając się odszkodowania za szkody poniesione w wyniku sprzeniewierzenia lokalnego i narodowego dziedzictwa Ubiór, o którym mowa, nie pozostawiał wątpliwości co do inspiracji i w rzeczywistości szybko uznano ją za rażącą kopię. Haft na przodzie szaty był nie do pomylenia: wiosła, boja i, co jeszcze bardziej wymowne, herb portugalskiej korony, wszystkie wyszyte na czerwono i czarno. Tylko krój był nieco inny, mniej ostry, niż oryginalny sweter rybaków z Póvoa. Po kilku miesiącach procesu sądowego firma Tory Burch przekazała finansowe zadośćuczynienie.

Incydent z firmą Tory Burch przyciągnął uwagę mediów i w dzisiejszych czasach to wystarczyło, aby ten, do tej pory lokalny produkt, traktowany tylko czasem przez turystów jako pamiątka z Portugalii, stał się modnym i poszukiwanym towarem.

W 2021 roku Rada Gminy Póvoa de Varzim dzień 8 grudnia, w którym czci się patronkę miasta, Matkę Bożą Niepokalanego Poczęcia, ustanowiła świętem „Camisola Poveira” czyli Swetra Póvoa, a wszyscy mieszkańcy Póvoa i przebywajacy w tym czasie turyści, zostali zaproszeni do jego noszenia, ręcznie robionego na drutach i haftowanego tradycyjnymi wzorami, w tym również z symbolami „siglas poveiras”, wzorowanego na dawnym świątecznym ubraniu rybaków, oraz do upamiętniania kultury i tradycji, nie tylko w tym świątecznym dniu.  

Pierwszymi certyfikowanymi rzemieślniczkami tego regionu została Ana Cândida Brito, Anabela (Aurora Luxury Handmade), Maria Fernanda Barboso i Fernanda Costa, uhonorowane 9 września 2022 roku podczas nadawania swetrowi „Camisola Poveira”  oficjalnego tytułu certyfikowanego produktu lokalnego ze znakiem Chronionego Oznaczenia Geograficznego, 

a w 2024 roku otrzymał pieczęć Instytutu Zatrudnienia i Szkolenia Zawodowego, czyniąc go elementem o wyjątkowym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego Póvoa. Pierwsze certyfikowane swetry zostały wystawione w wybudowanym przez gminę Póvoa de Varzim budynku Centrum Interpretacji i Szkolenia Camisola Poveira. 

W sierpniu 2023 roku, Papież Franciszek podczas pobytu w Portugalii, w czasie Światowych Dni Młodzieży, otrzymał w prezencie „Camisola Poveira” z wyhaftowanym imieniem Francisco.